ภาษาไทย จากการที่สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงสอนภาษาไทยแก่พระราชโอรสและพระราชธิดา โดยทรงอ่านวรรณคดีเรื่องต่างๆ พระราชทาน เช่น พระอภัยมณี อิเหนา และรามเกียรติ์ จากนั้นมีรับสั่งให้ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงคัดบทกลอนต่างๆ จนทรงท่องจำได้หลายตอน เป็นเหตุให้สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี โปรดวิชาภาษาไทย ดังที่ทรงเล่าพระราชทานไว้ ในพระราชนิพนธ์เรื่อง สมเด็จแม่กับการศึกษา ว่า “...ข้าพเจ้าเป็นคนชอบภาษาไทย อ่านหนังสือไทยได้ค่อนข้างเร็ว การจากโรงเรียนไปนาน ๗ เดือน จึงไม่มีปัญหา ข้าพเจ้ายังเรียนภาษาไทยได้ดี...” เมื่อทรงศึกษาระดับประถมศึกษาและมัธยมศึกษาที่โรงเรียนจิตรลดาทรงได้รับการถ่ายทอดความรู้ ทางภาษา วรรณคดี และศิลปะไทย จากอาจารย์กำชัย ทองหล่อ มากที่สุด จึงทรงเชี่ยวชาญทั้งหลักภาษา วรรณคดีไทย การแต่งคำประพันธ์เกี่ยวข้องกับศิลปะด้านจิตรกรรม ประติมากรรม สถาปัตยกรรม การขับร้อง ดนตรี และนาฏศิลป์ไทย เรียงความพระราชนิพนธ์ เรื่อง ถ้าข้าพเจ้ามีโอกาสไปศึกษาในมหาวิทยาลัย ขณะทรงศึกษาใน ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๒ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๔ มีความตอนหนึ่ง ว่า “...ข้าพเจ้าสนใจในวิชาที่เกี่ยวกับภาษาไทย และภาษาต่างประเทศต่างๆ จึงคิดจะเข้าเรียนในคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ซึ่งสอนภาษาไทย และภาษาต่างประเทศที่ข้าพเจ้าชอบ...” เมื่อทรงเข้าศึกษา ณ คณะอักษรศาสตร์ ทรงศึกษาวิชาบังคับภาษาไทยระดับต้นในชั้นปีที่ ๑ และ ๒ วิชาที่ทรงศึกษาแบ่งเป็นวิชาทางภาษาและวรรณคดี วิชาทางภาษาเป็นเรื่องการใช้ภาษา โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การเขียน การใช้ภาษาในสถานการณ์ต่างๆ ราชาศัพท์ และการวิเคราะห์ภาษา ตามแนวภาษาศาสตร์ ทั้งระบบเสียง และระบบไวยากรณ์ วิชาทางวรรณคดี โดยมากเรียนเป็นหมวด แต่ละหมวดต้องอ่าน พิจารณาด้วยตนเอง เช่น วรรณคดีนิทาน อ่านพระอภัยมณี ในห้องบรรยาย เรื่องอื่นๆ อ่านนอกเวลา แต่สอบเนื้อหา ครอบคลุมทั้งหมด ในการศึกษาระดับปริญญาตรี ทรงเลือกวิชาประวัติศาสตร์เป็นวิชาเอก วิชาภาษาไทย วิชาภาษาบาลี และภาษาสันสกฤต เป็นวิชาโท สำหรับวิชาภาษาไทยชั้นสูงนี้ ทรงศึกษาละเอียดลึกซึ้งยิ่งขึ้น ทั้งด้านภาษาและวรรณคดี เช่น การอ่านศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง มหาชาติคำหลวง และปฐมสมโพธิกถา ศาสตราจารย์ ดร. ศักดิ์ศรี แย้มนัดดา พระอาจารย์ผู้ถวายการสอนภาษาไทย และภาษาสันสกฤต ที่คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กล่าวถึงพระปรีชาสามารถด้านภาษาไทย ของสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ว่า ทรงเป็นผู้ดำรงรักษามาตรฐานของภาษาไทย ได้อย่างดียิ่ง เอกลักษณ์ที่เด่นชัดของพระองค์ คือ ทรงใช้ภาษาง่ายๆ ไม่ทรงใช้ศัพท์หรูหราหรือเข้าใจยาก และไม่โปรดการแทรกภาษาฝรั่ง นอกจากจำเป็นจริงๆ เมื่อเป็นศัพท์เฉพาะที่ยังมิได้มีการบัญญัติภาษาไทย หรือมิฉะนั้นก็เป็นชื่อสถานที่และอื่นๆ ซึ่งจำเป็นจะต้องกล่าวเท่านั้น เกือบทั้งสิ้นเป็นคำนาม สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงสนพระทัยเรื่องนวัตกรรมการศึกษา อันเป็นการพัฒนาการเรียนการสอนให้ได้ผลดียิ่งขึ้น ในการศึกษาระดับปริญญาเอก สาขาพัฒนศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร ทรงทำปริญญานิพนธ์ เรื่อง การพัฒนานวัตกรรม เสริมทักษะการเรียนการสอนภาษาไทย สำหรับนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย อันเป็นหลักฐานสำคัญ ที่แสดงให้เห็นว่าทรงเข้าพระทัย การเรียนการสอนภาษาไทยอย่างลึกซึ้ง โดยเฉพาะปัญหาการเรียนการสอน ภาษาไทย ซึ่งเกิดขึ้นเนื่องจาก นักเรียนไม่ค่อยสนใจเรียนภาษาไทย และไม่มีความรู้ความสามารถ ในการใช้ภาษาไทยอย่างเพียงพอ จึงได้ทรงพัฒนานวัตกรรม ซึ่งประกอบด้วยบทเรียน ทั้งร้อยแก้ว และร้อยกรอง ที่มีความหลากหลาย ทั้งเนื้อหา และกิจกรรมการเรียนการสอน พร้อมทั้งคำอธิบายเนื้อหา และคำอธิบายศัพท์ รวมทั้งสำนวนอย่างละเอียด พระราชทานข้อสังเกตว่า การอ่านออกเสียงให้ชัดเจนถูกต้อง คล่องแคล่ว มีความสำคัญมาก นักเรียนควรได้ฝึกการอ่านและการเขียนหนังสือให้เป็นระเบียบ สวยงาม ถูกต้อง ฝึกเขียนเรียงความ เขียนวิเคราะห์ นอกจากนี้ ได้พระราชทานคำแนะนำในการเรียนการสอนภาษาไทยว่า การพัฒนานวัตกรรมช่วยให้ครูสอนง่ายขึ้น และช่วยให้นักเรียนมีความรู้ความสามารถเพิ่มพูนขึ้น ควรมีวิธีสอน และสื่อการสอน ที่เหมาะกับวัย และควรให้นักเรียนได้รับความรู้ที่สืบเนื่องกับเนื้อหาในบทเรียนด้วย เพื่อให้ผู้เรียนเกิดความรู้กว้างขวาง สามารถนำไปบูรณาการให้เกิดประโยชน์ต่อการพัฒนาสังคม สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงมีพระอัจฉริยภาพด้านการถ่ายทอดความรู้ ทั้งโดยการพูดและการเขียน มีเนื้อหาสาระและวิธีการนำเสนอที่น่าสนใจ สอดแทรกพระอารมณ์ขัน และทรงใช้ภาษาไทยที่ดี มีจินตภาพ นอกจากนี้ ยังทรงมีพระราชดำริเกี่ยวกับการเรียนการสอนภาษาไทย โดยทรงตั้งข้อสังเกตว่า นักเรียนสมัยนี้สนใจอ่านอะไรสั้นๆ ไม่ค่อยมีสมาธิในการอ่านหนังสือ หรือฟังความยาวๆ ให้เข้าใจ การสอนเด็กให้อ่านนั้น มีพระราชวินิจฉัยว่า ถ้าเด็กอ่านหนังสือได้เร็วโดยไม่บังคับจะเป็นการดี และการสอนหนังสือเด็กเป็นคำๆ ทำให้เด็กไม่เข้าใจเรื่องที่อ่าน ในวาระที่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ทูลเกล้าฯ ถวายปริญญาอักษรศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ แด่สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๗ ได้ประกาศสดุดีพระเกียรติคุณ และพระปรีชาสามารถด้านการใช้ภาษาไทย ความตอนหนึ่งว่า “...ประจักษ์พยานอันเด่นชัด ที่แสดงถึงพระปรีชาญาณ และความรู้อันเป็นเลิศทางอักษรศาสตร์ ก็คือ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ได้ทรงพระราชนิพนธ์วรรณกรรมต่างๆ ไว้เป็นจำนวนมาก ทั้งภาคร้อยแก้วและภาคร้อยกรอง อันนับเป็นสมบัติทางวัฒนธรรมของประเทศชาติได้โสตหนึ่ง พระราชนิพนธ์ร้อยแก้วส่วนใหญ่เป็นพระราชบันทึกเกี่ยวกับการเสด็จฯ ต่างประเทศหลายครั้งหลายหน เรื่องประเภทร้อยแก้วดังกล่าวได้รับการยกย่องจากผู้อ่านทั้งหลายว่า มีเอกลักษณ์อันเด่นเป็นพิเศษ คือการใช้ภาษาแบบบรรยายโวหารที่แจ่มแจ้ง กะทัดรัดและไพเราะ ส่วนพระราชนิพนธ์ร้อยกรองนั้น แสดงให้เห็นความชำนาญในฉันทลักษณ์ หรือแบบแผนการประพันธ์ทุกชนิดอย่างแม่นยำ และทรงแสดงอัจฉริยภาพ ทางกวีโวหารอย่างชัดแจ้ง คือ ทรงใช้คำที่มีความหมายดีเด่น เหมาะแก่ข้อความ และสละสลวยไพเราะอย่างยิ่ง รวมความแล้วกล่าวได้ว่า ทรงเป็นผู้สร้างสรรค์ผลงานทางวรรณกรรมอย่างยิ่งใหญ่ ทั้งในด้านปริมาณและคุณลักษณะสมกับที่เป็นนักอักษรศาสตร์ที่แท้จริง...”
		กองงานในพระองค์สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี อาคารชัยพัฒนา สวนจิตรลดา ถนนราชวิถี เขตดุสิต กรุงเทพฯ ๑๐๓๐๓ โทรศัพท์ ๐๒-๒๘๐-๑๖๔๐-๑ โทรสาร ๐๒-๒๘๐-๑๖๓๙